Portret van een dode Ieperse bisschop

Portret van een dode Ieperse bisschop door Matthijs van den Bergh, een werk met veel vraagtekens.

In maart 2024 verwerft het Yper Museum via veiling een schilderij dat omschreven wordt als “Portret van een overleden Ieperse bisschop op zijn sterfbed”. Het veilinghuis schrijft dit schilderij toe aan Matthijs van den Bergh. Dat leek voor het museum een buitenkans. Matthijs van den Bergh is een in Ieper geboren kunstschilder en leerling van Rubens. We hadden er tot nu toe nog geen werk van in de collectie.

Op het fraai geschilderde paneel - 68 cm hoog en 83 cm breed- is wel degelijk een geestelijke afgebeeld. Maar is dit een bisschop? En bovendien een bisschop van Ieper? En hoe plausibel is het dat dit van de hand van Matthijs van den Bergh is?

Veel vraagtekens dus. Maar één van de vele taken van een wetenschappelijk medewerker in een museum bestaat er nu net uit om elk collectiestuk kritisch te benaderen en zonder enig voorbehoud mogelijke antwoorden te zoeken. En dat gaat dan bijvoorbeeld als volgt.

Matthijs van den Bergh?

Matthijs van den Bergh in Ieper geboren in 1615, is de zoon van de uit Alkmaar afkomstige schilder Jan van den Bergh. Vader Jan is bevriend met Rubens. Hij is door deze gerenommeerde kunstenaar aangesteld als rentmeester van de landgoederen die hij in de omgeving van Ieper bezit. Matthijs brengt zijn eerste levensjaren door in Ieper, is een tijd leerling van Rubens in Antwerpen, en keert na de dood van zijn meester in 1640 – voor even - terug naar Ieper. Vanaf juni 1646 duikt hij echter op in Alkmaar en hij zou die stad, met uitzondering van een korte periode in Leiden, tot aan zijn dood in 1687 niet meer verlaten. De leertijd bij Rubens en de definitieve verhuis naar Alkmaar beperkt dus het aantal jaren dat hij in Ieper actief kon zijn. Van Matthijs van den Bergh zijn niet zo heel veel werken bekend. Bovendien had hij geen uitgesproken eigen stijl. Zijn bekende werken dragen meestal een signatuur en een datering. Dat is bij onze “dode bisschop” niet het geval. Wél kennen we van hem een ander doodsportret van een kind, en we weten dat hij meerdere portretten van katholieke geestelijken schilderde.  

Ieperse bisschop?

Om een portret te maken van een sterfbed moet de kunstenaar in de buurt zijn geweest op het ogenblik van of kort na het overlijden van die persoon. En in elk geval voor de kisting. Als we ervan uitgaan dat Matthijs van den Bergh de auteur van dit schilderij is, dan komen er maar drie Ieperse bisschoppen in aanmerking: George Chamberlain (+ 19.12.1634), Cornelis Jansenius (+ 06.05.1638), en Judocus Bouckaert (+ 01.11.1646). Alleen deze laatste vertoont wat gelijkenissen met de man van het schilderij. Maar op het ogenblik van Bouckaerts overlijden verbleef Van den Bergh al in Alkmaar.

We vergeleken dan met de andere Ieperse bisschopsportretten in de Sint-Maartenskerk. De dode geestelijke op het recent verworven portret vertoont wel gelijkenissen met Carolus Maes. Deze bisschop overleed al in 1610, dus vijf jaar voor de geboorte van Matthijs van den Bergh.

En ons laatste vraag over dit werk: de dode man is zonder twijfel een geestelijke, maar is hij ook een bisschop? Er worden immers geen uiterlijke tekenen van dat officie afgebeeld zoals een wapenschild, mijter of staf en zijn stola lijkt onze dode man gekruist te dragen, zoals dat toen voorgeschreven was voor een priester. Een bisschop draagt de stola recht naar beneden over beide schouders, zoals priesters dat vandaag doen.

Conclusie: er is niet alleen twijfel over de toeschrijving aan Matthijs van den Bergh maar ook de identificatie als een bisschop, laat staan een bisschop van Ieper is onzeker. Waarop het – overigens alom gerenommeerde en gerespecteerde - veilinghuis zich baseert voor deze toeschrijving, kunnen we helaas niet meer achterhalen. Kort na de aankoop stopt het veilinghuis zijn activiteiten omwille van het overlijden van de zaakvoerder.

Ondanks de vele vragen blijft het schilderij van de dode geestelijke een mooie aanwinst voor het Yper Museum. Het is een kwalitatief werk met een bijzonder onderwerp en uit een periode waar door de vernietiging in de Eerste Wereldoorlog slechts weinig werken in Ieper bewaard bleven. En ook de toeschrijving aan Matthijs van den Berghe houdt stand, zij het met behoud van het vraagteken.